De Liemers: een historische verkenning van de regio

Het werkgebied van het Streekarchief Liemers en Doesburg beslaat een groot deel van de regio de Liemers. Hieronder vallen de gemeenten Duiven (met Groessen en Loo), Westervoort en Zevenaar, evenals de voormalige gemeente Angerlo (waaronder Bahr, Giesbeek en Lathum) en voormalige gemeente Rijnwaarden (met Pannerden, Herwen, Aerdt, Lobith, Tolkamer, Spijk en Babberich). Dagelijks bewaren en beheren wij historische bronnen die verbonden zijn aan de geschiedenis van deze streek. Denk hierbij aan gemeentelijke archieven, kaarten, foto’s, en akten.

Niet de gehele Liemers valt echter onder het werkgebied van het Streekarchief Liemers en Doesburg. De bronnen uit andere plaatsen in de regio, zoals Didam en Wehl, worden beheerd door het ECAL (erfgoedcentrum achterhoek en Liemers). Dit roept regelmatig vragen op, zoals: waar liggen precies de grenzen van de Liemers? Hoe is deze streek ontstaan? En welke historische ontwikkelingen hebben de regio gevormd?

Een landschap gevormd door water

De geschiedenis van de Liemers begint bij het landschap. De streek ligt in het zuidoosten van Gelderland en wordt al eeuwen beïnvloed door haar ligging tussen verschillende rivieren. De Rijn speelt hierin een belangrijke rol. Eeuwenlang trad de rivier buiten haar oevers en liet zij lagen klei en zand achter. Daardoor ontstond een afwisselend landschap van uiterwaarden, vruchtbare gronden en hoger gelegen gebieden.

Een bijzonder onderdeel van de regio is het Gelders Eiland. Ondanks de naam gaat het niet om een echt eiland, maar om een gebied tussen voormalige rivierlopen. Plaatsen zoals Lobith, Tolkamer en Herwen ontwikkelden zich in een landschap waarin water voortdurend invloed had op het dagelijks leven. Overstromingen, dijkdoorbraken en waterbeheer bepaalden eeuwenlang waar mensen konden wonen en werken.

Een naam met een lange geschiedenis

De naam Liemers komt al vroeg in historische bronnen voor. In middeleeuwse documenten wordt gesproken over Leomerike, een naam waarvan historici verschillende verklaringen geven. Sommigen leggen een verband met de leemrijke gronden van de streek, terwijl anderen wijzen op oudere geografische benamingen. Een eenduidige verklaring bestaat niet, wat laat zien dat ook de geschiedenis van de naam zelf onderwerp van onderzoek blijft.

De grenzen van de Liemers waren bovendien niet altijd scherp afgebakend. Door veranderende bestuurlijke indelingen ontstonden in verschillende perioden uiteenlopende opvattingen over welke plaatsen wel of niet tot de streek behoorden. Zo wordt Wehl tegenwoordig regelmatig verbonden met de Achterhoek, mede door latere gemeentelijke ontwikkelingen. Historisch gezien werd het gebied echter vaak tot de Liemers gerekend.

Daarnaast viel een deel van de Liemers in het verleden onder Kleefs en later Pruisisch bestuur. Dit gold met name voor het oostelijke rivierengebied, zoals Lobith, Tolkamer, Spijk, Herwen, Aerdt en Pannerden, die lange tijd tot het hertogdom Kleef behoorden en later onder Pruisisch gezag vielen. Hierdoor liep het bestuurlijke landschap van de streek door de eeuwen heen sterk uiteen, wat bijdraagt aan de verschillende interpretaties van de grenzen van de Liemers.

Leven in de middeleeuwen

Tijdens de middeleeuwen bestond de Liemers uit verschillende heerlijkheden en lokale machtsgebieden. Van één centraal bestuur was nauwelijks sprake. Kastelen, landgoederen en adellijke families hadden een belangrijke positie in het bestuur en beheer van het gebied.

De ligging dicht bij het Duitse achterland had grote invloed op de ontwikkeling van de streek. De grens die tegenwoordig vanzelfsprekend lijkt, had in eerdere eeuwen een andere betekenis. Handel, familiebanden en religieuze contacten liepen over het huidige grensgebied heen. Invloeden vanuit het voormalige hertogdom Kleef speelden hierbij een rol, vooral in de oostelijke delen van de Liemers.

Plaatsen zoals Zevenaar groeiden uit tot lokale centra waar handel en bestuur samenkwamen. Dankzij de gunstige ligging ontstonden verbindingen met steden als Arnhem en Nijmegen, maar ook met gebieden over de huidige Duitse grens.

Verandering en economische ontwikkeling

Lange tijd werd de Liemers gezien als een vooral agrarische streek. Boerenbedrijven bepaalden het beeld van het landschap en veel inwoners waren afhankelijk van landbouw en veeteelt. Toch ontwikkelde de regio zich op verschillende manieren.

Een voorbeeld daarvan is de baksteenindustrie. Door de aanwezigheid van rivierklei ontstonden langs de rivieren steenfabrieken die werk boden aan veel inwoners. De klei die eeuwenlang door de Rijn was afgezet, kreeg hierdoor een nieuwe economische betekenis. Op meerdere plekken in de regio zijn nog herinneringen aan deze industrie terug te vinden in het landschap.

In de negentiende en twintigste eeuw veranderde de regio verder door verbeterde infrastructuur en toenemende mobiliteit. Spoorlijnen, wegen en economische ontwikkelingen zorgden ervoor dat plaatsen sterker met elkaar verbonden raakten. Zevenaar groeide uit tot een belangrijke kern binnen de regio en vervulde steeds meer een centrumfunctie.

Een streek met een herkenbaar karakter

De Liemers is meer dan een geografisch gebied alleen. De streek ontwikkelde in de loop van de tijd een herkenbare identiteit, gevormd door de ligging tussen rivieren, grensinvloeden en historische ontwikkelingen. Dat regionale karakter is vandaag nog zichtbaar in het landschap, het erfgoed en de verhalen die in archieven worden bewaard.

Voor het Streekarchief Liemers en Doesburg vormt deze geschiedenis een belangrijk onderdeel van het collectieve geheugen van de regio. Archiefstukken vertellen niet alleen iets over afzonderlijke gemeenten of gebeurtenissen, maar laten ook zien hoe een streek zich door de eeuwen heen ontwikkelde. Juist daardoor ontstaat een beter beeld van wat de Liemers is, en wat deze regio voor haar inwoners heeft betekend.

Bronnen

• Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (z.d.). Panorama Landschap – Over-Betuwe en Liemers. https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Panorama_Landschap_-_Over-Betuwe_en_Liemers
• Ensie. (z.d.). Lexicon van de Nederlandse landstreken: De Liemers. https://www.ensie.nl/lexicon-van-de-nederlandse-landstreken/liemers
• Scientias.nl. (z.d.). De Liemers is geen economisch achtergebleven regio. https://scientias.nl/liemers-is-geen-economisch-achtergebleven-regio/
• Tinneveld, A. e.a. (1953). De Liemers. Gedenkboek Dr. J.H. van Heek.
• Mombarg, J., & Thoben, J. (1984). De Liemers.
• Van Dalen, A. G. (1971). Gelderse historie in de Liemers.
• Van Heugten, W., & Salemink, T. (red.). (2019). De Liemers: Land van grenzen tussen Rijn en Oude IJssel.
• Tibus, A. (1877). Der Gau Leomerike und der Archidiakonat von Emmerich.