Huis Halsaf: tussen legende en geschiedenis
Het dienstmeisje
Tegen de grens met Duitsland in de plaats Babberich ligt het landgoed Halsaf. Hoewel het landgoed ook bekend staat als Huis Babberich, wordt de naam Halsaf algemeen gebruikt. Deze naam zou het huis gekregen hebben door een legende over een dienstmeisje dat het kasteel wist te beschermen tegen indringers. Het dienstmeisje merkte op een avond dat zeven rovers het huis wilde binnendringen via een raampje. Eén voor één schakelde ze de dieven uit door met een zwaard hun hoofd af te hakken. De zevende rover wist te vluchten. Als het dienstmeisje later door een knappe jongeman wordt opgehaald voor een rit met de koets, herkent ze in hem de zevende rover en gooit ze hem voor de wielen van de koets. Volgens de legende zou het dienstmeisje nog steeds over het huis en zijn bewoners waken.
De echte verklaring voor de naam Halsaf komt van het middeleeuwse woord Hallsaff. Hall is het oorspronkelijke woord voor zout. Saff betekende smaak. De naam van het landgoed zou dan vertaald kunnen worden als ‘de smaak van zout’. Waarschijnlijk is de naam afkomstig van een handelsnederzetting in de vroege middeleeuwen op de plek van het latere kasteel.
Al in 1368 werd het “goed Babbergen” vermeld in een akte als een riddergoed onder Zevenaar, dat door Mechteld van Gelre te leen werd gegeven aan Hendrick Momme. In 1380 wordt het goed opnieuw in een akte genoemd, als het door Mechteld wordt overgedragen aan Ernst Momme, de zoon van Hendrick.
Aan het eigendom van het landgoed waren diverse rechten verbonden. De heer van Babberich had het recht van visserij, het recht van schapendrift en het recht om duiven te houden. En samen met de heren van andere riddergoederen had de heer van Babberich ook het jachtrecht in de Liemers.
De familie Momm blijft tot 1569 in Babberich. Zij worden opgevolgd door het geslacht Van Zeller. In de Tachtigjarige Oorlog wordt het huis door prins Maurits gebruikt in de verdedigingslinie tegen de Spanjaarden. Het huis loopt schade op tijdens de gevechten. Bij de herstelwerkzaamheden verandert het gebouw van uiterlijk van een kasteel tot een laatgotisch landhuis. Daarna wisselt het landgoed regelmatig van eigenaar, tot het in 1785 eigendom wordt van Johan Philip de Nerée. De familie De Nerée tot Babberich zal het landgoed in eigendom hebben tot 2004.
Het gebouw zag er oorspronkelijk anders uit dan zoals wij het nu kennen. De oudste bekende afbeelding dateert uit 1731 en toont een vierkant complex met een gracht er omheen. Bij de toegang stond een poorttoren.
Johan Philip de Nerée begint na aankoop van het landgoed met een ingrijpende verbouwing en laat onder andere het gebouw wit pleisteren. Ook wordt rondom het gebouw een park aangelegd in landschapsstijl. In het park wordt in 1830 een achthoekige duiventoren gebouwd. Ten oosten van het huis komt de begraafplaats voor de familie De Nerée. In 1878 worden alle bijgebouwen verwoest door een grote brand; alleen het hoofdgebouw blijft gespaard. De bijgebouwen worden vervangen door een u-vormig bijgebouw in een eclectische bouwstijl.
Momenteel heeft het landgoed een omvang van 25 hectare. Naast het grote landhuis, staan er op het landgoed een boerderij (de Frans Josephhoeve), een tuinmanswoning (de Lotjeshoeve), de duiventoren en de familiebegraafplaats. Sinds 2001 is het gehele landgoed een rijksmonument. In 2004 wordt het landhuis verkocht aan dhr. Van der Schaft. Ruim 70% van het landgoed blijft in eigendom van de familie De Nerée. Van der Schaft opent in het landhuis onder andere een Bed & Breakfast en organiseert er evenementen en zakelijke bijeenkomsten. In 2014 wordt Huis Halsaf weer bezit van een de Nerée, Arthur de Nerée tot Babberich, een neef van de oorspronkelijke familie. Hij zet de werkzaamheden van Van der Schaft voort, inclusief een restaurant met terras en een koekjesfabriek.
Bronnen
- J. Vredenburg (eindred.), Kastelen in Gelderland (Utrecht, 2013) 522-524
- H. Teunissen, Huis te Babberich, Halsaf en het geslacht De Nerée, in: Old Senders Ni-js, Cultuurhistorische Vereniging Zevenaar, 2020-3, 18-27
- https://www.landgoedhalsaf.nl/ d.d. 04-02-2021
- De Gelderlander, diverse artikelen
- Archief 2030, Familie De Nerée Stichting, Camphuysen
- Archief 2046, De Nerée tot Babberich (Halsaf)
